Trzy minuty na moście – Andrzej Chwalba o kulisach zamachu majowego 1926
Premiera książki „Maj 1926. Zamach, którego miało nie być” już 22 kwietnia 2026 roku nakładem Wydawnictwa Czarne
Rozmowa trwała zaledwie trzy minuty. 12 maja 1926 roku na Moście Poniatowskiego w Warszawie naprzeciw siebie stanęli prezydent Stanisław Wojciechowski i Józef Piłsudski. Gdy padły ostatnie słowa, droga do odwrotu przestała istnieć. Piłsudski miał wówczas oświadczyć: „Dla mnie droga legalna zamknięta”. Wojciechowski wrócił do Belwederu, a w ciągu kolejnych trzech dni ulice stolicy spłynęły krwią. Bilans był tragiczny: 379 ofiar śmiertelnych, w tym 164 cywilów – rzemieślników, robotników i dzieci.
Najnowsza publikacja prof. Andrzeja Chwalby to finałowa część trylogii o II Rzeczypospolitej. Po entuzjastycznie przyjętych tomach „1919. Pierwszy rok wolności” oraz „Przegrane zwycięstwo”, historyk stawia fundamentalne pytanie: czy do przewrotu majowego naprawdę musiało dojść?
Narracja historyczna Andrzeja Chwalby i psychologia postaci zamachu majowego
Andrzej Chwalba, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego i laureat Wacław Jędrzejewicz History Award 2025, posiada rzadką w polskiej historiografii umiejętność. Pisze o przeszłości w sposób, który nie wymaga od czytelnika akademickiego przygotowania, nie tracąc przy tym nic z rzetelności. Jego narrację prowadzą ludzie, a nie suche struktury. W „Maju 1926” to podejście okazuje się kluczowe, ponieważ zamach był wydarzeniem, w którym psychologia odgrywała rolę równorzędną ze strategią militarną.
Piłsudski przez lata budował autorytet człowieka niezastąpionego, jednocześnie kumulując urazy wobec polityków, którzy jego zdaniem niszczyli państwo. Z kolei Wojciechowski był prezydentem, który mimo ogromnej presji, odmówił ustąpienia. Jak zauważa prof. Marek Sioma, Chwalba mistrzowsko ukazuje rozterki, ambicje i niezrealizowane idee bohaterów tamtych dni, pozwalając czytelnikowi zajrzeć za kulisy wielkiej polityki.
Skutki przewrotu majowego 1926 i bilans ofiar walk w Warszawie
To, co działo się między 12 a 15 maja 1926 roku, pozostaje najkrwawszym zamachem stanu w Europie po I wojnie światowej. Warszawa stała się polem bitwy: barykady na skrzyżowaniach, ciężkie karabiny maszynowe przy Dworcu Głównym i chaos, w którym ginęli najmłodsi. Wśród cywilnych ofiar raporty wymieniają m.in. 12-letniego Dawida Kaufmana i 15-letniego Zdzisława Dąbrowskiego.
Zwycięstwo piłsudczyków oznaczało dymisję rządu Wincentego Witosa i rezygnację prezydenta. Choć Zgromadzenie Narodowe wybrało Piłsudskiego na głowę państwa, ten odmówił przyjęcia urzędu, delegując na to stanowisko Ignacego Mościckiego. Rozpoczął się okres sanacji – rządy silnej ręki, które trwały aż do wybuchu II wojny światowej w 1939 roku.
Trylogia Wydawnictwa Czarne jako lekcja o współczesnych kryzysach demokracji
Cykl Andrzeja Chwalby to logiczna opowieść o stopniowym zamykaniu się możliwości młodego państwa. „1919” pokazywał Polskę pełną nadziei i improwizacji. „Przegrane zwycięstwo” analizowało państwo niepewne swoich triumfów. „Maj 1926” to moment zderzenia niedojrzałego systemu z jednostką, która straciła cierpliwość.
Lekcja płynąca z tej historii jest uderzająco aktualna: kryzysy demokratyczne rzadko biorą się ze złych intencji. Częściej rodzą się z głębokiego, niebezpiecznego przekonania, że tylko jeden człowiek posiada receptę na naprawę świata. To przestroga, która wybrzmiewa z kart książki Chwalby szczególnie mocno w 2026 roku, dokładnie sto lat po tamtych wydarzeniach.
