Smocza – portret żydowskiej ulicy, która zniknęła z mapy pamięci.
W międzywojennej Warszawie ulica Smocza nie była ani najbardziej reprezentacyjna, ani najsłynniejsza. Stanowiła jednak mikrokosmos życia żydowskiego – miejsce, gdzie sąsiadowały sklepy, zakłady rzemieślnicze, małe fabryczki, teatry, domy publiczne i bogate życie polityczne w języku jidysz. Obok siebie mieszkali tu ortodoksi, syjoniści, bundyści, komuniści i rzesza zwykłych mieszkańców.
Dziś Smocza istnieje tylko fizycznie – jej powojenna zabudowa i mieszkańcy nie mają już nic wspólnego z tamtym światem. Większość dawnych lokatorów zginęła w getcie lub w Treblince, a po ich historii nie pozostał niemal żaden ślad w archiwach czy zbiorowej pamięci.
W książce „Smocza. Biografia żydowskiej ulicy w Warszawie”, której premiera odbędzie się 13 sierpnia br. nakładem Wydawnictwa Czarne, autor Benny Mer podejmuje próbę ocalenia tej pamięci. Sięga po wiersze i opowiadania pisarzy jidysz, takich jak Icchok Baszewis Singer czy Szolem Alejchem, przegląda stare żydowskie gazety, rozmawia z najstarszymi żyjącymi świadkami i analizuje dawne fotografie. Dzięki temu tworzy szczegółowy portret ulicy – od domu nr 1 do nr 62 – wraz z lokatorami, właścicielami sklepów i drobnymi przedsiębiorcami.
Mer rekonstruuje obraz Smoczej nie tylko jako miejsca biedy i konserwatyzmu, jak bywała przedstawiana, ale też jako przestrzeni pełnej życia, różnorodności i ambicji. Pokazuje, że w jej historii można odnaleźć uniwersalne lekcje o tym, jak społeczności powstają, trwają i znikają pod wpływem wydarzeń, na które nie mają wpływu.
Ta opowieść o Smoczej jest jednocześnie zaproszeniem do refleksji nad tym, ile takich „znikniętych ulic” istnieje w miastach na całym świecie – i jak ważne jest, by ich historie wciąż były opowiadane.
