Na kartach swojej najnowszej książki Delta. Przez Żuławy, Tomasz Słomczyński otwiera przed nami pejzaż osobliwy – surowy i piękny zarazem.
To nie tylko podróż przez płaską, niekiedy wręcz onieśmielającą przestrzeń delty Wisły. To także wyprawa w głąb pamięci, która – jak woda – bywa mętna, kapryśna i nieprzewidywalna. A jednak autor podejmuje to ryzyko. I czyni to z wrażliwością, której próżno szukać w przewodnikach czy historycznych monografiach.
Żuławy w Delcie są jak stare lustro: pokazują to, co jest, ale odbijają też to, co było – choć zniekształcone, czasem ledwie dostrzegalne. To kraina, gdzie ziemia musi być ujarzmiana przez człowieka z dnia na dzień, a jednocześnie ta sama ziemia przechowuje opowieści, których nikt już nie opowiada. Słomczyński podejmuje próbę ich usłyszenia. I zapisania.
Kraina ludzi bez przeszłości – albo z cudzą
Na Żuławach nie ma gór ani wzgórz, które dawałyby poczucie zakorzenienia. Nie ma miast, które mogłyby rościć sobie prawo do bycia stolicą regionu. Jest za to woda – zbyt blisko – i nieufna ziemia, która nigdy nie zapomina, komu została odebrana. Po 1945 roku to miejsce przeżyło coś w rodzaju amputacji. Niemieccy i holenderscy gospodarze zniknęli. Ich domy, stodoły, cmentarze zostały – niemal nietknięte. Nowi mieszkańcy wprowadzali się w przestrzeń, która nie należała do nich i długo nie chciała się nimi stać.
Słomczyński, z reporterską czułością i literackim nerwem, przygląda się temu napięciu. Jak wygląda tożsamość ludzi, którzy nie mają korzeni w miejscu, które zamieszkują? Co dzieje się z pamięcią, gdy przestaje być dziedziczona, a staje się wyborem? Czy można mówić o wspólnocie tam, gdzie fundamenty zostały po kimś innym?
Reporter, który słucha ziemi
Wędrówka autora nie ma w sobie nic z turystycznej przygody. Jest raczej pielgrzymką – pokorną, wyciszoną, pełną zatrzymań. Słomczyński nie imponuje erudycją, nie narzuca interpretacji. Jego styl – klarowny, momentami poetycki – pozwala czytelnikowi wejść w świat Żuław jak w mgłę: powoli, bez pośpiechu, z zachwytem i niepokojem.
To nie jest książka o historii w sensie podręcznikowym. To raczej opowieść o pamięci jako krajobrazie. Autor rekonstruuje ją z rozmów, dokumentów, intuicji. Wsłuchuje się w ciszę między słowami. W starych fotografiach, archiwach i reliktach przeszłości szuka nie tyle prawdy, co sensu – tego trudnego, nieoczywistego, który pozwala zrozumieć miejsce poprzez jego mieszkańców.
Delta, czyli opowieść o braku
Tytułowa delta to nie tylko geograficzna forma – to również metafora. Żuławy są deltą tożsamości – rozgałęzioną, rozproszoną, nigdy jednorodną. Ludzie tutaj żyją niejako „po przecinku”: po powodzi, po wojnie, po przesiedleniu. Delta nie daje gotowych odpowiedzi, ale sugeruje, że być może właśnie brak – to, co utracone, nieznane lub wyparte – stanowi istotę żuławskiej tożsamości.
I w tym tkwi największa siła tej książki. Słomczyński nie szuka definicji. Raczej otwiera przestrzeń do zadawania pytań: kim jesteśmy w miejscu, które nas nie pamięta? Czy można zbudować dom na obcej historii? Czy melancholia może być elementem wspólnoty?
Lektura, która zostaje na długo
Delta. Przez Żuławy to książka, która wymyka się prostym klasyfikacjom. Łączy cechy reportażu, eseju i dziennika podróży. To zapis osobistej wędrówki, ale też precyzyjna analiza krajobrazu, który mówi więcej o Polsce niż niejeden traktat socjologiczny. Dla czytelnika spragnionego literatury głębokiej, ale nie hermetycznej – to pozycja obowiązkowa.
Żuławy w tej opowieści nie są tłem, ale bohaterem. Milczącym, ale wymownym. Słomczyński daje im głos – i robi to z klasą, której nie sposób podrobić. Jego książka nie tyle opowiada o miejscu, co sprawia, że chce się je zobaczyć – z zupełnie nowej perspektywy.
Premiera książki Delta. Przez Żuławy Tomasza Słomczyńskiego odbędzie się 30 lipca nakładem Wydawnictwa Czarne.
