4,3 mln zł na naprawienie błędów PRL-u. Kampinoski Park Narodowy odzyskuje mokradła

Przez dekady osuszaliśmy polskie bagna, twierdząc, że to postęp. Dziś płacimy za to cenę: pożary torfowisk, zalane miasta, ginące gatunki i miliony ton CO2 w atmosferze. Amazon przekazuje 4,3 mln zł na odtworzenie mokradeł w Kampinoskim Parku Narodowym – 20 km od Warszawy. To pierwsza taka inwestycja w Polsce. I sygnał, że wreszcie zaczynamy rozumieć, co straciliśmy.

Melioracyjne szaleństwo PRL-u. Jak osuszyliśmy 85% polskich torfowisk

Historia jest prosta: przez wieki bagn nie lubiliśmy. Kojarzyły się z chorobami, komarami, bezużytecznością. W II Rzeczypospolitej planowano osuszyć Polesie – koszt szacowano na równowartość budowy całego portu w Gdyni. Nie udało się, ale to dopiero przedsmak tego, co przyszło później.

Prawdziwy boom melioracyjny nastąpił w czasach PRL-u. Według szacunków z lat 90., ponad 85 procent polskich torfowisk zostało osuszonych. Na potrzeby rolnictwa, upraw leśnych, infrastruktury. Osuszanie bagien uznawano za „powód do chwały” – według szwedzkiego ekologa Kai Curry-Lindahla to była „obsesja osuszania” charakterystyczna dla społeczeństw zachodnich.

Kampinoski Park Narodowy nie uniknął tego losu. Systemy melioracyjne budowane do lat 70. XX wieku poważnie zdegradowały jego mokradła. Doprowadziło to w rezultacie do ograniczenia naturalnej zdolności lasu do retencji wody, zmniejszenia jego odporności na zmiany klimatu i wycofywania się gatunków żyjących na terenach bagiennych.

Cena ignorancji. Dlaczego osuszone mokradła emitują miliardy ton CO2?

Osuszone torfowiska to bomba klimatyczna z opóźnionym zapłonem.
Mokradło działa jak naturalny magazyn węgla. Rośliny pobierają CO2 z atmosfery, obumierają, ale w warunkach bagiennych – bez dostępu tlenu – nie rozkładają się całkowicie. Powstaje torf, który może magazynować węgiel przez tysiące lat. Szacuje się, że w torfowisku znajduje się średnio 1125 ton węgla na hektar – to dwa razy więcej niż w lasach.

Problem zaczyna się, gdy osuszamy bagno. Torf, narażony na tlen, zaczyna się utleniać. Węgiel trafia do atmosfery jako CO2. Według badań Thomasa Armentano i Erica Mengesa, w wyniku osuszania mokradeł od początku XIX wieku do atmosfery trafiło blisko 6,5 miliarda ton węgla.

Jeden hektar bagiennego torfowiska usuwa z atmosfery średnio jedną tonę CO2 rocznie. Ten sam hektar po osuszeniu? Emituje od kilku do kilkudziesięciu ton CO2 rocznie. Polska jest jednym z krajów, w których emisja z osuszonych torfowisk jest najwyższa w Europie.

Oprócz tego przesuszone torfowiska palą się łatwiej i dłużej (nawet do kilkunastu metrów w głąb). Osuszone bagna przestają filtrować wodę i magazynować jej nadmiar – co oznacza większe ryzyko powodzi i susz. Giną gatunki związane z mokradłami – płazy tracą miejsca rozrodu, ptaki błotne tracą siedliska.

Amazon przekazuje 4,3 mln zł. Powrót wody i renaturyzacja mokradeł w Kampinosie

Amazon, Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków (OTOP) i Kampinoski Park Narodowy uruchamiają trzyletni projekt rewitalizacji 500 hektarów mokradeł we wschodniej części parku. Inwestycja pochodzi z globalnego funduszu Right Now Climate Fund, przez który Amazon wspiera rozwiązania oparte na naturze.

Co konkretnie będzie robione?

• Przywrócenie naturalnych przepływów wody do wyschniętych terenów podmokłych
• Odtworzenie 11 hektarów łąk przez odkrzaczanie, koszenie i ograniczenie inwazyjnych gatunków roślin
• Ochrona 12 gatunków zwierząt zagrożonych wyginięciem z Czerwonej księgi IUCN, w tym wilków i rysi
• Budowa nowych kładek i brodów na 3,4-kilometrowym szlaku turystycznym oraz platformy do obserwacji ptaków

Projekt zakłada również zaangażowanie społeczności. Ponad 300 osób, w tym pracownicy Amazon, weźmie udział w wolontariacie. Organizowane będą spacery z przewodnikami i webinary dla 1000 uczestników. Kampanie informacyjne mają dotrzeć do 10 000 osób.

Kampinoski Park Narodowy to prawdziwy skarb natury, który potrzebuje naszej pomocy” – komentuje Robert Kowalik, globalny wiceprezes ds. zrównoważonego rozwoju i neutralności klimatycznej w Amazon. „Nasz pierwszy projekt w ramach Right Now Climate Fund w Polsce nie tylko pomoże chronić zagrożone gatunki i zwiększyć odporność parku na zmiany klimatu, ale także stworzy nowe możliwości obcowania z naturą dla milionów odwiedzających, tuż za granicami Warszawy.

Finansowanie Amazon: Czy korporacyjny fundusz klimatyczny ratuje Kampinoski Park Narodowy?

Right Now Climate Fund to inicjatywa o wartości 100 milionów dolarów. Od 2019 roku Amazon przekazał 67,4 miliona dolarów na sfinansowanie 20 projektów w 15 krajach, rekultywując ponad 49 000 hektarów terenów.

W Europie fundusz wspiera między innymi:

• Odtworzenie 500 hektarów torfowisk w zachodniej Irlandii
• Nasadzenie 450 000 drzew w miastach Wielkiej Brytanii
• Rewitalizację 600 000 metrów kwadratowych siedlisk we Francji

Można to oczywiście nazwać greenwashingiem. Amazon jako koncern technologiczny o ogromnym śladzie węglowym finansuje projekty ekologiczne, aby poprawić swój wizerunek. To prawda. Ale też prawda jest taka, że te projekty faktycznie powstają, hektary są rekultywowane, a mokradła odzyskują wodę.

Czy lepiej by było, gdyby Amazon w ogóle nie emitował CO2? Oczywiście. Czy lepiej by było, gdyby sektor publiczny samodzielnie finansował renaturyzację mokradeł? Pewnie tak. Ale czy tak się dzieje? Nie.

Polska jako sygnatariusz Konwencji Ramsarskiej jest zobowiązana do przygotowania strategii ochrony mokradeł. Poprzednia 10-letnia strategia straciła ważność. Centrum Ochrony Mokradeł przygotowało nową – ale ministerstwo nie przyjęło jej, uznając za zbyt kosztowną.

W tej sytuacji prywatne finansowanie może być nie idealnym, ale realnym rozwiązaniem.

Kampinoski Park Narodowy: 20 km od Warszawy, 1,3 mln odwiedzających i walka o przetrwanie

Kampinoski Park Narodowy to jeden z nielicznych parków narodowych na świecie, który graniczy bezpośrednio ze stolicą kraju. 20 kilometrów od centrum Warszawy. „Zielone płuca” miasta o powierzchni 38 544 hektarów. Rocznie odwiedza go 1,3 miliona osób.

Park chroni unikalne wydmy śródlądowe (największe w Europie), lasy sosnowe, torfowiska i bagna. Występuje tu około 1400 gatunków roślin oraz ponad 50 gatunków ssaków (w tym łosie – symbol parku, wilki, rysie, żubry) i przeszło 200 gatunków rodzimych ptaków.

W 2000 roku park został wpisany na światową listę rezerwatów biosfery UNESCO.
Ale mimo statusu obszaru chronionego, park ma problemy. Systemy melioracyjne z poprzednich dekad nadal działają. Mokradła wysychają. Gatunki zanikają.

Przez dziesięciolecia byliśmy świadkami powolnej degradacji naszych cennych terenów podmokłych, zanikaniu rzadkich gatunków i ekosystemów – mówi Mirosław Markowski, dyrektor Kampinoskiego Parku Narodowego. Dzięki wsparciu Amazon możemy naprawiać wyrządzane przez dekady szkody i odtwarzać kluczowe siedliska.

Rewitalizacja nie będzie szybka. Według ekspertów odtworzenie boru wymaga 150 lat, a najbardziej cennego drzewostanu grądowego – nawet 350-400 lat. Mokradła regenerują się szybciej, ale nawet tu mówimy o latach, a nie miesiącach.

To nie znaczy, że nie warto. Przeciwnie – to pokazuje, jak łatwo zniszczyć coś, co natura budowała przez tysiąclecia, i jak trudno to naprawić.

Od Niemiec po Irlandię. Jak globalny trend renaturyzacji mokradeł walczy ze zmianą klimatu

Kampinoski Park Narodowy to jedno z wielu miejsc na świecie, gdzie próbuje się odwrócić skutki melioracji. Niemcy, którzy zniszczyli praktycznie wszystkie swoje torfowiska pod uprawę zbóż i ziemniaków, dziś opracowują metody restytucji i instrumenty prawne umożliwiające nawadnianie osuszonych mokradeł. Białoruś nawadnia swoje osuszone torfowiska, choć jednocześnie niszczy kolejne (mają elektrownie na torf).

W Irlandii, Holandii, Francji, Włoszech – wszędzie powstają projekty renaturyzacji. Bo świat w końcu zrozumiał, że mokradła to nie bezużyteczne bagna. To naturalny system filtracji wody, retencji, magazynowania węgla i bioróżnorodności.

Eksperci alarmują: bez ochrony i odtworzenia mokradeł nie zatrzymamy klimatycznej katastrofy. Prof. Wiktor Kotowski z Uniwersytetu Warszawskiego wprost mówi, że jeśli nie skończymy z osuszaniem torfowisk i wydobywaniem torfu, nie będzie szans na zatrzymanie ocieplenia klimatu.

Co dalej? Brak strategii ochrony mokradeł i zależność od prywatnego kapitału

Projekt w Kampinosie startuje teraz i potrwa trzy lata. 500 hektarów to dużo, ale to wciąż tylko fragment parku. I tylko jeden park spośród wielu zagrożonych obszarów mokradłowych w Polsce.

Według danych z lat 90., w Polsce pozostało zaledwie około 15 procent podmokłych torfowisk. Nie wiemy jednak, ile z nich zachowało się w nienaruszonej formie. Większość prawdopodobnie jest przecięta rowami melioracyjnymi.

Strategia ochrony mokradeł na lata 2022-2032 przygotowana przez Centrum Ochrony Mokradeł zawiera cel odtworzenia 30 procent zdegradowanych torfowisk. Strategia jednak nie weszła w życie – ministerstwo uznało ją za zbyt kosztowną.

Pozostaje więc pytanie: kto będzie płacił za naprawienie błędów poprzednich pokoleń? Czy będzie to sektor publiczny, prywatny, a może mieszanka obu?

Projekt w Kampinosie pokazuje, że dziś na renaturyzację mokradeł pieniądze znajdują się głównie dzięki funduszom korporacyjnym. To nie jest idealne rozwiązanie. Ale w sytuacji, gdy państwo nie jest w stanie lub nie chce podjąć działań na odpowiednią skalę – to przynajmniej jakieś rozwiązanie.

Rok 2025. Wreszcie zaczynamy naprawiać to, co zepsuliśmy w latach 70. To dobry znak. Ale trzeba pamiętać: to dopiero początek bardzo długiej drogi.

Kampinoski Park Narodowy odwiedza rocznie 1,3 miliona osób. Jeśli chcesz zobaczyć, jak wyglądają rewitalizowane mokradła – już wkrótce będziesz mógł przejść się nowym szlakiem z platformą obserwacyjną dla ptaków.

Źródła:

• About Amazon EU: Amazon donates over €1 million to restore wetlands in Kampinos National Park
• Kampinoski Park Narodowy – Oficjalna strona
• SmogLab: Dr hab. Wiktor Kotowski: Bez mokradeł nie zatrzymamy klimatycznej katastrofy
• Teraz Środowisko: Próby osuszania dotknęły większości torfowisk w Polsce. Obraz sytuacji przed Światowym Dniem Mokradeł
• About Amazon EU: Amazon’s $100m Right Now Climate Fund: The latest on our nature-based investments across Europe