Fale upałów są dziś jednym z najbardziej śmiercionośnych skutków zmiany klimatu w Europie.
W czerwcu tego roku, podczas kilkudniowego wzrostu temperatur, w 12 największych miastach kontynentu zmarło około 2300 osób. Badania wskazują, że w 65% te zgony byłyby mniej prawdopodobne, gdyby nie globalne ocieplenie.
Europa, szczególnie w miesiącach letnich, ociepla się najszybciej na świecie. Latem 2022 roku z powodu ekstremalnych upałów życie straciło ponad 60 tysięcy osób. Rok później – kolejne 47 tysięcy. Prognozy pokazują, że do 2050 roku ekstremalne fale gorąca mogą stać się w Europie czterokrotnie częstsze, a rekordowe temperatury odczuje 163 miliony mieszkańców kontynentu.
Dlaczego miasta są najbardziej narażone?
Zjawisko miejskiej wyspy ciepła sprawia, że w centrach miast temperatura może być nawet o 9°C wyższa niż na obrzeżach. Beton, asfalt i gęsta zabudowa magazynują ciepło w dzień, a nocą oddają je do atmosfery, uniemożliwiając organizmowi regenerację. W efekcie rośnie liczba hospitalizacji z powodu odwodnienia, udarów cieplnych i problemów sercowo-naczyniowych. Spada też wydajność pracy, a systemy energetyczne i wodne stają się przeciążone.
Klimatyzacja to nie rozwiązanie systemowe
Masowe instalowanie klimatyzatorów obniża komfort termiczny tylko pozornie. Urządzenia te zużywają ogromne ilości energii – w większości wciąż produkowanej z paliw kopalnych – a dodatkowo wykorzystują gazy cieplarniane o sile nawet 4000 razy większej niż CO₂. Według UNEP, bez zmian chłodzenie może odpowiadać w 2050 roku za 10% globalnych emisji.
Pasywne chłodzenie jako strategia
Rozwiązania takie jak zielone dachy, drzewa dające cień, parki i zacienione przestrzenie publiczne mogą obniżyć temperaturę bez dodatkowych emisji. Ważne jest też projektowanie ulic, które umożliwiają cyrkulację powietrza, stosowanie jasnych kolorów dachów oraz izolowanie budynków, aby ograniczyć konieczność używania klimatyzacji.
UNEP szacuje, że globalne wdrożenie takich metod mogłoby zmniejszyć zapotrzebowanie na moc chłodniczą o 24%, przynieść oszczędności rzędu 3 bilionów dolarów i ograniczyć emisję o 1,3 mld ton CO₂e.
Adaptacja w praktyce
W Polsce każde miasto powyżej 20 tys. mieszkańców ma obowiązek przygotowania Miejskiego Planu Adaptacji do zmian klimatu (MPA). Dokument ten powinien zawierać m.in. strategie zwiększania terenów zielonych, rozwój błękitnej infrastruktury, modernizację budynków i edukację mieszkańców.
Skuteczna adaptacja wymaga też dzielenia się dobrymi praktykami. Dlatego konkursy takie jak Eco-Miasto 2025, organizowany przez Ambasadę Francji w Polsce i UNEP/GRID-Warszawa, mogą stać się platformą wymiany doświadczeń. Tematem tegorocznej edycji jest adaptacja do zmian klimatu, a miasta mogą zgłaszać projekty m.in. w zakresie zielonej infrastruktury, gospodarki wodnej czy zrównoważonej mobilności. Termin zgłoszeń mija 31 sierpnia 2025 r.
Decyzje dziś, skutki jutro
Według Eurobarometru 85% Europejczyków uważa, że działania na rzecz klimatu poprawiają zdrowie publiczne, a 83% – że podnoszą jakość życia. Ponad połowa Polaków czuje się osobiście zagrożona skutkami zmian klimatu. Z punktu widzenia miast, każdy rok zwłoki w adaptacji oznacza wyższe koszty i większe ryzyko utraty życia mieszkańców.
Upały nie są już prognozą na przyszłość. To codzienność, na którą samorządy muszą reagować w sposób systemowy – od nowej urbanistyki po inteligentne zarządzanie energią. Skuteczność tych działań zdecyduje, czy w nadchodzących dekadach polskie miasta będą miejscem bezpiecznym do życia.
